Grote Kerk vanaf de stadswal
Begin woensdag, 26 juli 2017
Hoofdmenu
Begin
Protestantse Gemeente
Stichting Kunst en Cultuur
Werkgroep Kerk en Kunst
Klokkenluidersgilde
Geschiedenis
Grafmonument
Blog restauratie
Hoofdorgel
Kabinetorgel
Kistorgel
Kerkregisters
Links
Contact
Route
Zoeken
Blog 5 - Restauratie van dode tenen PDF Afdrukken E-mail
Geschreven door Pier Terwen   
Eigenlijk is het totale grafmonument voor van Brederode één omvangrijke sculptuur. De architecturale basisstructuur is vooral dienend voor de plastische vormgeving van het geheel. Ik bedoel hiermee dat de zwarte zerken en de vierkante hoekkolommen ertussen en ik laat hier het baldakijn even buiten beschouwing omdat dat immers van later datum is.
Zo kennen we dan thans het monument als bestaande uit twee kleur-elementen: de zwarte en de lichte (witte) steen. De twee zwarte delen dragen respectievelijk de transi en de ligbeelden daarboven. De zwarte zerken zijn rijk uitgevoerd: dik en prachtig geprofileerd.
De wit-stenen beelden vormen een heel ander aspect van het geheel. Het is bekend dat alle delen die van de witte steen gemaakt zijn, oorspronkelijk gekleurd waren. Die beschildering (of ‘polychromie’) is op een onbekend moment verwijderd en het monument ziet het er sedertdien uit zoals wij het thans kennen. Er is een tijd geweest dat men het heel logisch vond om schildering van sculptuur te verwijderen om daarmee de natuurlijke kleur van de steen (of hout) tevoorschijn te halen. Een modeverschijnsel. Tegenwoordig weten we dat het verwijderen van zulk historisch materiaal een soort ‘zonde’ is.
Wat we nu wel zien aan de sculptuur is het oorspronkelijk eindproduct van de beeldhouwer. Zo heeft hij het afgeleverd en zo (zolang er geen beschadigingen of ruwe ‘restauraties’ aan verricht zijn) wilde hij het hebben. De schilder heeft vervolgens dus eigenlijk het werk van de beeldhouwer bedekt met zijn kleurige werk en er een nieuw karakter aan gegeven.
In de Munsterkerk van Roermond is een monument te zien (het monument voor Gerard van Gelre en Margaretha van Brabant) dat z’n kleuren nog heeft. Zo ongeveer heeft ook ‘ons’ monument eruit gezien.
Tijdens de recente reiniging zijn slechts nog geringe sporen van die oude kleuren aangetroffen en gedocumenteerd. Maar van die sporen was het eigenlijk ook niet eens duidelijk uit welke periode ze stamden, want de kleur op het monument werd af en toe wel weer eens wat bijgewerkt.
Toch bieden de sporen informatie over het historische uiterlijk en van het Brederode monument en we hebben we gevonden dat er zelfs heel erg veel goud aan verwerkt moet zijn geweest. De haren en baard van Reinout III van Brederode zijn bedekt met bladgoud geweest als ook de haren van de toortsdragers. Er bestaat vermoeden dat de vierkante kolommen ook goeddeels goud zijn geweest. Alleen de transi lijkt geheel naturalistisch gekleurd te zijn geweest in natuurlijke tinten. Maar de wormen op het lijk waren echter ook weer van goud!
Helaas zijn de overige kleuren ook aan de transi voor het grootste gedeelte verloren gegaan door de tijd, maar vast ook door overijverige restauratoren die die natuurlijke steenkleur toen zo graag bloot legden. Maar binnenin de ribbenkas zal het moeilijk zijn geweest om alle kleur te verwijderen: daar werd onlangs nog een aantal tinten roze en rood ontdekt.
De ligbeelden bovenop het monument zullen ontzag en respect teweeg hebben gebracht bij de bezoekers; de gruwelijke transi eronder zal de bezoekers vooral hebben geconfronteerd met het eindige van het wereldse bestaan. De ronde (oorspronkelijk stenen en sedert lange tijd alweer houten) zuiltjes die op de lange en korte kanten tussen de zerken van de het monument hebben gestaan, zullen de dramatiek nog hebben benadrukt: het was alsof het lijk in een kooi lag, onbereikbaar voor de levende mens, maar zeker wel zichtbaar: de dood op afstand en toch dichtbij. Memento mori (Latijn: gedenk te sterven).
Dit treffende effect heeft het monument nog steeds en het stenen lijk is een uniek fenomeen in Nederland.
Voor de restauratoren was het een uitzonderlijke taak om ervoor te zorgen dat het lijk, dat natuurlijk eigenlijk in staat van verval is, weer van nieuwe tenen en andere details te voorzien. Reconstrueren van iets dat juist bedoeld is als een verbeelding van achteruitgang! Ze hebben zich laten inspireren door een beschrijving van de staat van ver-vergane tenen aan lijken, zoals gegeven door een anatomische instructie van Prof. Dr George Maat van de Universiteit van Leiden. Deze wereldberoemde fysisch-antropoloog heeft vanuit zijn specialisme vaak ook de archeologie gediend als ‘kenner van het dode lichaam’.
Een mooi voorbeeld van interdisciplinaire samenwerking zoals nodig kan zijn bij de restauratie van een grafmonument.

De beschadigde voeten voor restauratie
De voeten van de transi waren zeer beschadigd. Door de afbrokkeling van de steen zien ze er gruwelijk uit. Door de restauratie van de tenen is de bedoeling van de beeldhouwer weer teruggehaald. Er was wel instructie van een specialist nodig om de juiste vormen van de in ontbinding zijnde tenen te begrijpen.

Voetzolen met huid in ontbinding
De huid van de in ontbinding zijnde voetzolen vertoont dikke plooien die bij het ontbindingsproces zullen zijn ontstaan omdat de huid oorspronkelijk dik (eelt) zal zijn geweest. Die dikte vertraagt de ontbinding.

Voeten in staat van ontbinding
Als een lichaam vergaat, zal eerst het vlees, daarna de spieren en vervolgens de pezen ontbinden. De nagels blijven veelal het langst in tact.

 
< Vorige   Volgende >